Archiwum miesiąca: kwiecień 2018

Czwarta generacja ekonomistów „austriackich” i obecna sytuacja szkoły austriackiej


Dzięki nowojorskiemu seminarium L. von Mises wykształcił „czwarte pokolenie ekonomistów austriackich”: M.N. Rothbarda (1926-1995), H. Hazlitta (1894-1993). W przeciwieństwie do większości poprzedników, ci ekonomiści zyskali miano „Austriaków”, nie ze względu na austriackie obywatelstwo, ale na poglądy i metodologię zgodne z prezentowanymi przez C. Mengera.

H. Hazlitt przyczynił się do rozpropagowania idei szkoły austriackiej na łamach „New York Times’a” i „Newsweek’a”, recenzując dzieła swojego mentora i popularyzując jego poglądów w „Ekonomia w jednej lekcji”. W książce tej autor w przystępny sposób ukazał, że działania rządu, które mogą przynieść korzyści w krótkim okresie analizy, okazuj ą się niekorzystne, gdy zbada się skutki długofalowe. Ponadto, H. Hazlitt dokonał gruntownej krytyki dzieła J.M. Keynesa „Ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza”.

M.N. Rothbard był kolejnym ekonomistą, który łączył pokolenie L. von Misesa i F.A. von Hayeka z obecnymi przedstawicielami szkoły austriackiej. Pisząc „Człowiek, gospodarka i państwo”, które ukazało się w 1963 roku, wzorował się na „Human action”, rozwijając niektóre zagadnienia m.in. teorię monopolu, ekonomię użyteczności i dobrobytu, teorię państwa.

M.N. Rothbard był przeciwnikiem państwowego monopolu na drukowanie pieniądza. Napisał wiele prac przedstawiających negatywne skutki pozostawienia polityki monetarnej bankom centralnym i państwu. Rząd współpracując z bankiem centralnym zwiększa swoją władzę i zamożność poprzez dewaluację pieniądza. Aby temu zapobiec Rothbard proponował powrót do standardu złota, zlikwidowanie banku centralnego i umożliwienie emitowania pieniądza prywatnym mennicom. Dodatkowo, aby zabezpieczyć się przed inflacj ą postulował wprowadzenie stuprocentowej rezerwy depozytów, co uniemożliwiłoby kreacje pieniądza. Rothbard argumentował, że banki mogą działać i przynosić zyski w ten sam sposób, co magazyny. Zdaniem autora niniejszej pracy wprowadzenie takich zmian najprawdopodobniej skutkowałoby poważnym zagrożeniem dla systemu monetarnego i w konsekwencji dla gospodarki. Posiadanie prywatnej mennicy, stanowiłoby znaczną pokusę, aby poświęcając reputację, dodrukowwać pieniądze o mniejszej wartości, w celu osiągnięcia krótkookresowych korzyści. Zniesienie kreacji pieniądza, musiałoby doprowadzić do ograniczenia kredytów, zmniejszenia ilości transakcji miedzy podmiotami rynkowymi, co w konsekwencji mogłoby oznaczać wystąpienie recesji.

M.N. Rothbard, będąc zagorzałym libertarianinem, negował efektywność tzw. „trzeciej drogi”. Tam gdzie inni ekonomiści doszukiwali się błędów rynku, tam przedstawiciel szkoły austriackiej demaskował kolejne niepowodzenia rządu. W książce „O nową wolność. Manifest libertariański.” przedstawił całościowy system gospodarczo- społeczny, który miał funkcjonować bez udziału jakiegokolwiek rządu. Autor manifestu argumentował, iż opodatkowanie jest taką samą niesprawiedliwością, co kradzież rabunkowa. Kolejnym kontrowersyjnym poglądem było przedstawianie poboru do wojska, obowiązku szkolnego i przymusu zasiadania w ławie przysięgłych za współczesne formy niewolnictwa. Według M.N. Rothbarda możliwe jest całkowite sprywatyzowanie wszystkich funkcji państwa: policji, armii, sądów, polityki monetarnej. Tak skrajna wersja libertarianizmu nie znalazła szerszego uznania wśród ekonomistów i wyborców.

Prace M.N. Rothbarda łączą pokolenie L. von Misesa – F.A. von Hayeka ze współczesnymi ekonomistami, którzy rozpowszechniają poglądy szkoły austriackiej. W tym celu w 1982 roku powstał Instytut imienia L. von Misesa, mieszczący się na uniwersytecie Auburn w stanie Alabama. Pierwszym prezydentem tej organizacji była M. von Mises, a od jej śmierci w 1993 roku funkcję tą sprawuje L.H. Rockwell, Jr. Instytut zajmuje się publikowaniem dzieł największych myślicieli szkoły psychologicznej, organizowaniem konferencji, edukowaniem kolejnych pokoleń ekonomistów w tradycji C. Mengera i jego następców. Podobne instytuty działają w Polsce, Argentynie, Belgii, Meksyku, Rumuni i Rosji. W Polsce Instytut Ludwiga von Misesa powstał w sierpniu 2003 roku jako niezależny ośrodek badawczy non-profit, nawiązujący do tradycji szkoły austriackiej, klasycznego liberalizmu i libertariańskiej myśli politycznej. Głównym celem instytutu jest zwiększanie świadomości społeczeństwa na temat natury procesów ekonomicznych procesów znaczenia podstawowych instytucji gospodarki wolnorynkowej[1]

Ze względu na specyficzną metodologię, szkoła austriacka pozostaje poza głównym nurtem ekonomii. Różnice pomiędzy szkołą austriacką i nurtem neoklasycznym przedstawia tabela numer 3:

Tabela 3 Różnice metodologiczne pomiędzy szkołą austriacką a nurtem neoklasycznym.

SZKOŁA AUSTRIACKA NURT NEOKLASYCZNY
teoria działania teoria decyzji
Subiektywizm Obiektywizm
Przedsiębiorca homo economicus
informacja subiektywna informacja obiektywna
błąd przedsiębiorcy racjonalizowanie decyzji ex post
przedsiębiorcza koordynacja ogólna i częściowa równowaga
koszty subiektywne koszty obiektywne
formalizm werbalny formalizm matematyczny

Źródło: Opracowanie własne na podstawie de Soto J.H., Spór metodologiczny (Methodenstreit) Szkoły Austriackiej, mises.pl/280 z dnia 01.12.2006.

Ekonomiści neoklasyczni sprowadzaj ą ludzkie działanie do alokacji zasobów, w sytuacji, gdy jednostka podejmująca decyzje posiada pełną informację o dostępnych możliwościach i konsekwencjach poszczególnych decyzji. Austriaccy ekonomiści traktują taką interpretacje, jako zredukowanie kwestii gospodarowania do technicznego zagadnienia alokacji zasobów.

Charakterystycznym dla przedstawicieli szkoły psychologicznej poglądem, jest metodologiczny indywidualizm, czyli przekonanie, że każdy ekonomista powinien śledzić wszystkie zjawiska społeczno-gospodarcze aż do poziomu działań ludzkich. Gospodarka jest skomplikowanym systemem, który nie składa się z modeli ekonometrycznych i nie jest determinowany przez czynniki ilościowe; nie jest więc możliwe ujęcie całościowe w kategoriach matematycznych. Gospodarka jest systemem zależności, relacji międzyludzkich, na który wpływają jednostki ludzkie, nie zaś „narysowane krzywe i funkcje użyteczności”[2].

Według L. von Misesa, ekonomia jest głównie nauką o ludzkim działaniu – wszelkie instytucje społeczno-gospodarcze są rezultatem celowego działania człowieka; należy więc uwzględnić indywidualizm jednostki w procesie gospodarowania. Ekonomiści austriaccy uważają, że ekonomia powinna skupić się na implikacjach faktu, że człowiek jest istotą wolną, samodzielnie wybiera subiektywne cele i sposoby ich realizacji. „Ekonomia nie jest nauką o rzeczach, materialnych obiektach. Jest nauką o ludziach, o ich zamiarach i działaniach”[3] [4].

Dzięki subiektywizmowi „Austriacy” próbują przedstawiać ekonomię jak naukę, w której człowiek nie jest sprowadzony tylko do roli jednego z zasobów, tak jak to prezentują neoklasycy, ale jest kreatywny i odgrywa kluczową rolę w procesach społecznych.

Ekonomiści szkoły austriackiej, w przeciwieństwie do ekonomistów neoklasycznych, uważają, iż informacja jest zawsze subiektywna: „subiektywne postrzeganie informacji jest (…) podstawowym elementem austriackiej metodologii, nieobecnym w ekonomii neoklasycznej, która woli zawsze traktować informacje jako byt obiektywny” .

Przedstawiciele szkoły psychologicznej uznają, że poszczególni uczestnicy gry rynkowej posiadają różny poziom wiedzy o rynku, co wynika z rozproszenia informacji i faktu, iż każda jednostka interpretuje uzyskane informacje w sposób subiektywny. C. Menger i jego następcy dopuszczali popełnianie przez przedsiębiorców „czystych błędów”, których mogliby w przyszłości żałować (ang. regrettable errors). Neoklasycy rozpatrują wszystkie podjęte w przeszłości decyzje w oparciu o analizę kosztów i korzyści przy wcześniej przedstawionym założeniu, iż jednostki dysponuj ą pełną, obiektywną informacją.

Ekonomiści neoklasyczni w swoich analizach skupiaj ą się na statycznych modelach równowagi takich jak konkurencja doskonała, monopol, konkurencja monopolistyczna. Ekonomiści austriaccy podkreślaj ą potrzebę analizowania dynamicznej koncepcji równowagi, uwzględniającej występowanie procesów koordynacyjnych, zmuszających uczestników gry rynkowej do adoptowania i reagowania na zmiany.

Kolejnym elementem wyróżniającym metodologię austriacką jest subiektywna koncepcja kosztów. Zakłada ona, że nie istnieją koszty obiektywne, ale zależą one od subiektywnego wartościowania dóbr niższego rzędu, w celu wytworzenia, których są ponoszone.

Formalizm matematyczny, chętnie stosowany przez neoklasyków w celu opisu zjawisk gospodarczych, podlega silnej krytyce szkoły austriackiej. Jej przedstawiciele argumentują, iż taka analiza nie pozwala odpowiednio uwzględnić kreatywności przedsiębiorców, indywidualnego wartościowania i innych subiektywnych czynników. Dzięki opisowi matematycznemu można analizować poszczególne statyczne stany równowagi gospodarki, ale nie ma możliwości zaprezentowania procesów, które powodują, że gospodarka przechodzi z jednego punktu równowagi do drugiego.

Szkoła austriacka nie jest jednorodna pod względem metodologicznym. Menger, Bohm-Bawerk, Mises, Rothbard utożsamiani z racjonalistyczną tradycją i skupiali się na „realnych” działaniach jednostek. Drugi nurt ekonomistów austriackich, Menger, Wiser, Hayek, Krizner skupiali się „stanach wiedzy” oraz procesach równowagowych. [5]


[1] O Fundacji, mises.pl/o-fundacji z dnia 28.08.2007.

[2] Rothbard M.N., Złoto, banki, ludzie – krótka historia pieniądza, Fijor Publishing, Warszawa 2005, s. 5.

[3] Mises L. von, Human action: a treatise on economics, The Foundation of Economic Education, Nowy Jork 1996, str. 92.

[4] de Soto J.H., Spór metodologiczny (Methodenstreit) Szkoły Austriackiej, mises.pl/280 z dnia 01.12.2006.

[5] Machaj M., W obronie austriackiej metody, mises.pl/103 z dnia 28.08.2007.