Archiwum miesiąca: kwiecień 2013

Funkcje podatków

Podatki w systemie finansowym państwa pełnią wiele funkcji. Do najistotniejszych należą:

  • funkcja fiskalna (dochodowa),
  • funkcja regulowania zasobów podatnika (społeczno-ekonomiczna),
  • funkcja stymulacyjna,
  • funkcja informacyjna.[1]

Funkcja fiskalna jest tradycyjnie główną funkcją podatków. Sprowadza się do tego, że podatki są najważniejszym rodzajem dochodów budżetowych i zabezpieczają pokrycie głównych wydatków publicznych takich jak: pokrycie różnorodnych świadczeń społecznych, oświatowych czy obronnych państwa.

Funkcja regulatora dochodów podatnika wiąże się bezpośrednio z funkcją stymulacyjną. Za pomocą podatków państwo oddziaływuje na sytuację ekonomiczną podatników i na ich decyzje ekonomiczne. Zasobność naszej kieszeni zależy od tego jak wysoki podatek musimy zapłacić. Im wyższe podatki tym możliwości do działania stają się ograniczone. Stosowanie zróżnicowanego obciążenia podatkowego może zachęcać lub zniechęcać do podejmowania działalności będącej przedmiotem opodatkowania (funkcja stymulacyjna). Funkcja ta powinna być wykorzystywana świadomie w kierunkach, które państwo uzna za pożądane i korzystne. Państwo dla realizacji swoich zadań, musi zgromadzić określoną ilość środków pieniężnych. Im więcej udzieli ulg i zwolnień dla jednych podatników, tym wyższe musi być obciążenie pozostałych. W konsekwencji może skłaniać tych ostatnich do ograniczenia rozmiarów ich działalności gospodarczej, rozmiarów konsumpcji czy tez uchylania się od płacenia podatków, wskutek czego jeszcze bardziej zmniejszają się dochody podatkowe państwa.

Funkcja informacyjna. Realizacja wpływów podatkowych ogółem lub z określonego podatku dostarcza informacji o prawidłowościach i nieprawidłowościach w przebiegu procesów gospodarczych. Znaczne obniżenie wpływów od podmiotów gospodarczych może świadczyć np. o trudnościach ze zbytem produkcji lub kłopotach przy egzekwowaniu należności od niektórych kontrahentów.

W prawie polskim pojęcie podatku zostało ustawowo zdefiniowane jako publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy wynikające z ustawy podatkowej.[2]

W literaturze pod pojęciem tym rozumie się świadczenie pieniężne, przymusowe, nieodpłatne i bezzwrotne, o charakterze ogólnym, pobierane przez państwo lub inne organizacje publicznoprawne.[3]

1). ,,Pieniężny charakter świadczenia oznacza, że może on być pobierany tylko w formie pieniężnej (nie uważa się za ten podatek świadczeń płaconych w naturze, chociaż w wyjątkowych przypadkach takie rozwiązanie może znaleźć zastosowanie, np. istniejący niegdyś pobór podatku gruntowego w płodach rolnych).

2). Przymusowość odróżnia podatek od dobrowolnych świadczeń pieniężnych, takich jak: pożyczki, zapisy, darowizny. Władza państwowa nakazuje w sposób obligatoryjny, określonej grupie podatników zapłacić podatek w określonej wysokości i w ustalonym terminie. W razie odmowy uiszczenia świadczenia podatkowego przepisy prawa przewidują zastosowanie jego egzekucji. Przymus podatkowy wiąże się bezpośrednio z nieodpłatnością podatków.

3). Ogólność oznacza, że podatek jest nakładany na pewne kategorie podatników, które ze względu na określone cechy odpowiadają warunkom powstania obowiązku podatkowego według ustalonych ogólnie zasad prawnych.

4). Bezzwrotność wskazuje na ostateczny charakter świadczenia; podatek zapłacony nie podlega z reguły zwrotowi. Ta cecha pozwala odróżnić podatek od innych przymusowych świadczeń pieniężnych na rzecz systemu budżetowego, które podlegają zwrotowi, np. przymusowa subskrypcja pożyczki wewnętrznej, lokaty budżetowej.

5). Nieodpłatność oznacza, że podmiot wnoszący podatek nie otrzymuje z tego tytułu żadnego wzajemnego, ekwiwalentnego świadczenia ze strony państwa. Odróżnia to podatek od innych świadczeń publicznych, mających charakter opłat. Czasami można spotkać się z poglądem, że podatek jest ceną za usługi władzy państwowej na rzecz obywateli (dochody podatkowe są źródłem finansowania powszechnie dostępnej oświaty, opieki zdrowotnej, ochrony porządku publicznego, itp.), lecz należy zauważyć, że nie występuje tu żaden bezpośredni związek, ponieważ w korzyściach płynących z tych świadczeń dany podatnik może partycypować w zupełnie innej proporcji niż wynikałoby to z obciążenia podatkiem; niektóre jednostki nie płacąc podatków korzystają w szerokim zakresie z bezpłatnych usług państwa, podczas gdy pewne grupy obywateli wnoszące wysokie podatki tylko w niewielkim stopniu pożytkują te usługi. Można tu mówić jedynie o tzw. odpłatności ogólnej.”[4]


[1] J. Harasimowicz Finanse i prawo finansowe, Warszawa 1988 ;

[2] por. art. 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja Podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926 ze zm.);

[3] S.Owsiak, J. Głuchowski Polskie prawo podatkowe, Wyd. PWN, Warszawa 1993 ;

[4] cyt. W. Pomykało, s. 600 ;

Funkcje finansów publicznych i podatków

Finanse publiczne to środki pieniężne i majątkowe, które tworzone są z podatków centralnych, lokalnych, z dochodów nie podatkowych budżetów państwa. Zadaniem finansów publicznych jest możliwie najefektywniejsze w danych warunkach zaspakajanie potrzeb publicznych.[1]W skrócie możemy powiedzieć, że finanse publiczne podporządkowane są realizacji interesu publicznego.

Finanse publiczne zasadniczo różnią się od finansów prywatnych, do których zaliczamy: finanse przedsiębiorstw, a także gospodarstw domowych. Co prawda w finansach publicznych jak i w finansach prywatnych występują przychody i wydatki pieniężne, jednak cele gospodarki publicznej, które są realizowane przez finanse publiczne oraz sposoby prowadzenia przychodów i wydatkowania środków pieniężnych są odmienne.

Do podstawowych funkcji finansów publicznych zaliczamy:

  • funkcję redystrybucyjną (rozdzielczą),polegającą na zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania państwa przy pomocy instrumentu gospodarczego tzn. budżetu państwa, które realizuje wpływy (w 90 % z podatków) oraz wydatki budżetowe ;
  • funkcję socjalną, która polega na zapewnieniu minimum socjalnego grupom społecznym znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji ze względów losowych ;
  • funkcję regulacyjną, polegającą na oddziaływaniu organów rządowych na gospodarkę, zmierzającym do minimalizacji wahań koniunkturalnych, przy pomocy środków prawnych, administracyjnych i ekonomicznych.

Jednym z podstawowych narzędzi przejmowania przez państwo dochodów i zaspakajania popytu na pieniądz jest podatek. Natomiast drugim instrumentem stabilizacji polityki finansowej państwa są wydatki budżetowe.

W zależności od sytuacji gospodarczej państwo stosuje różne rozwiązania. I tak chcąc pobudzić aktywność gospodarczą wprowadza ulgi inwestycyjne, ulgi z tytułu tworzenia nowych miejsc pracy. Podobnie jest z wydatkami budżetu państwa. ,,W wydatkach budżetowych znajdują też odzwierciedlenie cele polityki gospodarczej państwa, na przykład w postaci subwencjonowania wybranych gałęzi gospodarki. W bardzo wielu krajach udziela się – w takich czy innych formach – subwencji budżetowych rolnictwu, a ponadto chroni się je przed konkurencją zagraniczną za pomocą ceł, opłat wyrównawczych i kontyngentów przywozowych, czy innych jeszcze ograniczeń poza taryfowych”.[2]

Należy także zaznaczyć, że aby zapewnić stabilizację gospodarczą nie wystarczy korzystać z instrumentów polityki finansowej, musi być do nich dostosowana polityka monetarna Banku Centralnego.

Aby zobrazować wpływy do budżetu państwa, przy uwzględnieniu jaki w nich udział stanowią wpływy podatkowe, przedstawione w tabeli nr 2, (według rodzaju)dochody budżetu państwa za lata 1995, 1999, 2000, 2001.

Tabela 2. Dochody budżetu państwa według rodzajów
Wyszczególnienie
1995
1999
2000
2001
w %
w mln PLN
OGÓŁEM
21088,5
83721,7
126559,9
125922,2
100,0
Dochody krajowe
21078,1
83681,6
126552,3
125856,8
99,9
Dochody podatkowe
16317,4
68975,2
113949,5
112776,9
89,5
Podatki pośrednie
X
36314,8
64432,3
74567,2
59,2
Podatek od towarów i usług
X
20666,9
42868,6
48803,6
38,8
Podatek akcyzowy
X
12139,9
21068,5
25208,1
20,0
Podatek dochodowy
5376,2
32348,8
49473,0
38175,6
30,3
Od osób prawnych
X
8837,0
14809,0
15060,4
12,0
Od osób fizycznych
X
23511,8
34664,0
23115,2
18,4
Inne dochody podatkowe
4821,6
311,6
44,2
34,1
0
Dochody nie podatkowe
4589,8
12064,8
12602,8
13079,9
10,4
Dochody jednostek budżetowych
847,5
1970,0
4105,6
5393,7
4,3
Dywidenda od przedsiębiorstw państw.
1258,1
609,8
899,3
577,6
0,5
Dywidenda od banków
196,0
101,5
18,4
0
Wpłaty z zysku NBP
660,5
2980,0
321,9
502,4
4,4
Wpływy z cła
1705,0
5774,5
6076,5
5566,0
4,4
Dochody zagraniczne
10,4
40,1
7,6
65,4
0,1

Źródło: Opracowanie własne

Na podstawie przedstawionej tabeli możemy zauważyć, że wpływy do budżetu państwa z tytułu dochodów podatkowych w roku 2001 są niższe, niż w roku poprzednim o 1.172,6 mln. PLN, przy jednoczesnym spadku dochodów ogółem o 637,7 mln. PLN. Pomijając rok 1999, gdzie dochody podatkowe były niższe od dochodów podatkowych z roku 2000 o 42.870,7 mln. PLN można wywnioskować, że odzwierciedleniem pogarszającej się sytuacji gospodarczej kraju jest spadek wpływów podatkowych do budżetu państwa.

Z danych statystycznych jasno wynika, ze systematycznie rosną wpływy budżetowe z tytułu podatków pośrednich, jednak pozostałe w porównaniu z rokiem 2000 są niższe. Wpływy z podatków pośrednich sięgają około 60 % i mają tendencję rosnącą. Słuszne więc będzie stwierdzenie, że największe dochody budżet uzyskuje z podatków pośrednich, co potwierdza wykres nr 1.

Należy także zwrócić uwagę na zwiększające się wpływy niektórych dochodów nie podatkowych, co według przedstawionych w tabeli nr 2 danych oznacza, że jednostki posiadające status jednostek budżetowych dość wyraźnie zwiększyły swoje wpływy do budżetu państwa w 1999 roku w porównaniu z rokiem 1995.

Można więc wywnioskować, iż jednostki budżetowe przystosowały się do zmienionych warunków rynkowych i są organami samowystarczającymi. Istotnym zjawiskiem natomiast jest spadek wpływów z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych. Prawdopodobnie osoby fizyczne nie prowadzące działalności gospodarczej śmielej podchodzą do możliwości korzystania z odliczeń i ulg im przysługującym.


[1] W. B. Szyber Finanse publiczne;

[2] cyt. W. Pomykało, s. 600